ग्रहण, पुराण र परम्परा

***ग्रहण, पुराण र परम्परा***

२०७७ साल असार ७ गते आइतबार आज सूर्यग्रहण। सूर्य र पृथ्वी जोड्ने काल्पनिक सिधा रेखामा चन्द्रमा आएर सूर्यबाट आउने प्रकाशलाई छेक्दा पृथ्वीबाट सूर्यको केही भाग कालो (खण्डग्रास) वा सम्पूर्ण भाग कालो (खग्रास) देखिने अवस्थालाई सूर्यग्रहण भनिन्छ। नेपाल वा जापानबाट आज खण्डग्रास सूर्यग्रहण देखिन्छ भने भारत, चीन र अन्य देशका धेरै भूभागबाट खग्रास सूर्यग्रहण देखिँदैछ। खग्रास सूर्यग्रहणमा पनि सूर्यको वरिपरि चाँदीको घेरा जस्तै सेतो प्रकाश देखिन्छ जसलाई अंग्रेजीमा रिङ अफ फायर भनिन्छ। पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको आकारभन्दा चन्द्रमाको आकार सानो भएको हुनाले चन्द्रमाले सूर्यलाई पूर्ण ढाक्न नसक्दा यस्तो चाँदीको घेरा देखिएको हो। यो त भयो सूर्यग्रहण लाग्ने वैज्ञानिक कारण जुन तेश्रो शताब्दीमा नै (सूर्यसिद्धान्त) खगोलशास्त्रमा प्रस्ट्याइएको छ। आज मलाई ग्रहणबारेमा पौराणिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएका रमाइला प्रसङ्गहरूका बारेमा पनि जान्न र लेख्न मन लाग्यो।

ग्रहण लाग्ने कारणका बारेमा बुझ्न भागवत, विष्णुपुराणमा उल्लेख गरिएका सूर्य र चन्द्रका दुस्मन राहुका बारेमा चर्चा गरौं। विष्णुपुराणका अनुसार दैत्य गुरु शुक्राचार्यले भगवान शिवको कठिन तपस्या गरी संजीवनी मन्त्र प्राप्त गर्दछन्, जुन मन्त्रको प्रयोगबाट देवता र दैत्य बीचको युद्धमा मारिएका सबै दैत्यलाई पुनर्जीवित पार्न सक्ने शक्ति हुनाले दैत्यहरूलाई देवताले परास्त गर्न नसक्ने अवस्था आउँछ। यस्तो जटिल परिस्थितिमा देवतालाई शक्तिशाली बनाउनका लागि विष्णुले समुन्द्र मन्थन गरी अमृत निकालेर देवतालाई खुवाउने योजना बनाउँछन्। तर देवताले मात्र समुन्द्र मन्थन गर्न असमर्थ हुने हुनाले निकालिएको अमृत देवता र दैत्यले बराबरी बाँड्ने शर्तमा मन्दार पर्वतको मदानीमा वासुकी नागराजको नेती बनाइन्छ। विष्णु भगवान कूर्म अवतारमा समुन्द्रको फेदमा गई मन्दार पर्वतलाई डुब्नबाट बचाएर राखी स्वर्गका राजा इन्द्रको नेतृत्वमा देवताहरू र दैत्यराज वालिको नेतृत्वमा दानवहरूले वासुकी नागको दुई सुर (टाउकोतिरको भागमा दानवहरू र पुच्छरतिरको भागमा देवताहरू) मिलेर समुद्र मन्थन गर्छन्। अमृत निस्कनु भन्दा पहिले हलाहल नामक विष निस्कन्छ, जुन शिवजीले पिएर लोकलाई विषाक्त हुनबाट बचाउछन्। (शिवजीले विष सेवन गरी कण्ठमा राख्दा कण्ठको रंग नीलो हुन्छ, त्यसैले शिवजीलाई नीलकण्ठ पनि भनिन्छ।) समुन्द्र मन्थनबाट अमृत निस्कनु भन्दा पहिले सुरभि, कौस्तुभा, परिजात, लक्ष्मी, वारुणी र धन्वन्तरिको उत्पति हुन्छ। निस्केको अमृत देवतालाई नबाँडी दानवहरूले एकलौटी लिएर जान्छन्। दानवले लुटेको अमृत देवतालाई खुवाउनका लागि विष्णु भगवान एक सुन्दर स्त्री मोहिनीको रूपमा दानव सभामा पुगी देवताहरूलाई आमन्त्रण गर्न लगाएर अमृतको घडा बोकेर देवताहरू बसेको पंतिमा गएर पालैपालो सबै देवताहरूलाई अमृतपान गराउँछन्। स्वरभानु नामको दानव पनि देवताको भेषमा परिवर्तन भई देवतासँगै बसेर अमृतपान गर्न पुग्दछ। यो कुरा सूर्य र चन्द्रले चाल पाएर तुरुन्त विष्णुलाई बताउँछन्। विष्णुले सुदर्शन चक्रले स्वरभानुलाई मार्न शिर छेदन गर्दछन्। तर स्वरभानुले अमृत निलिसकेको हुनाले काटिएको शिर पनि राहुका रूपमा जीवित रहन्छ। त्यस दिनदेखि सूर्य र चन्द्रको जन्मजात दुस्मनका रूपमा राहु घुमिरहेको छ र बेला बखतमा सूर्य र चन्द्रलाई निल्ने अर्थात् ग्रास गर्ने प्रयत्न गर्दछ। पौराणिक शुक्तिअनुसार सूर्य र चन्द्र ग्रहण लाग्ने कारण यही राहु हो। राहुको हात र शरीर नभएको हुनाले त्यसैले सूर्य र चन्द्रलाई सधैँका लागि पूर्ण निल्न भने सक्दैन र ग्रहणहरू क्षणिक हुने गर्दछन् । आजको सूर्यग्रहण पनि न्यूनतम ३० सेकेन्डदेखि अधिकतम ३ घण्टा ४५ मिनेट लामो हुँदैछ।

अब चर्चा गरौं सूर्यग्रहणमा धर्मशास्त्रअनुसार पृथ्वीमा के हुन्छ र के के गर्नुपर्छ।

मनुस्मृति, ग्रहलाघव, निर्णय सिन्धु आदिमा सूर्यग्रहणका बेलामा मानवले गर्नुपर्ने कार्यका बारेमा उल्लेख गरिएको छ। सूर्यलाई मानव तथा मानवमैत्री जीवका सर्जक मानिन्छ। सूर्यग्रहणका बेला सूर्यकिरणबाट पृथ्वी वर्जित हुँदा पृथ्वीमा अनेकन् खराब तत्व तथा जीवाणुहरू फैलिने हुनाले यस बेलामा खाना पकाउनु, खानुलाई अशुभ मानिन्छ। सूर्यग्रहण शुरु हुनुभन्दा चार प्रहर (एक दिनमा आठ प्रहर हुन्छन्) पहिलेबाट अशुभ घडी शुरु हुन्छ। अशुभ घडी शुरु हुने बित्तिकै स्नान गरी, निराहार बसी, भजन, जप, तर्पण, होम तथा दानदक्षिणा गर्ने कार्यमा संलग्न हुनुपर्छ। ग्रहण समाप्त भएपछि राहुको अशुभ छायाबाट बिटुलिएको शरीर शुद्ध पार्न पुनः स्नान गर्नुपर्छ। घरका लुगाकपडा, अन्नपात तथा सरसामग्रीहरू शुद्ध पार्नका लागि तुलसी पानी छर्किने चलन छ। अर्को रमाइलो प्रसङ्ग पनि छ, ग्रहणका बेलामा खोलानाला, ताल, पोखरी, झरना, समुन्द्र सबैतिरका पानी गंगा नदीको पानी जत्तिकै पवित्र हुन्छ रे। त्यसैले जहाँका पानीमा नुहाउँदा पनि शरीर शुद्ध पार्न सकिन्छ। सूर्यग्रहण पश्चात् मानिसले मात्र होइन, मन्दिरमा देवताका मूर्तिहरूको पनि स्नान गराइन्छ। सूर्यग्रहणको बेलामा ब्याउन लागेको गाईको वरिपरि घुम्दा पृथ्वी वरिपरि परिक्रमा (अर्थात् प्रदक्षिणा) को पुण्य मिल्छ रे। ग्रहणको बेलामा पितृको तिथिश्राद्ध परेमा नियमित श्राद्ध नगरेर ग्रहणश्राद्ध गरिन्छ रे, जसमा ब्राह्मणलाई पक्वान्न भोजन गराउनको साटो काँचो अन्न तथा द्रव्य दान गरिन्छ।

हाम्रो राशी अनुसार ग्रहण हेर्दा शुभ वा अशुभ हुने कुरा पनि उल्लेख गरिएको छ। सूर्यग्रहणका दिन जन्मदिन पर्ने व्यक्तिले ग्रहण हेर्नु हुँदैन रे। आफ्नो जन्म राशीबाट तेश्रो, छैठौँ, दशौं तथा एघारौं राशी टाढाको राशीमा सूर्य भएको बेलामा लागेको ग्रहण सो व्यक्तिका लागि अत्यन्त शुभ मानिन्छ भने दोश्रो, पाचौं, सातौं तथा नवौं टाढाको राशीमा लागेको ग्रहण ठीकैको शुभ मानिन्छ। त्यस्तै गरि चारौं, आठौं तथा बाह्रौँ टाढाको राशीमा लागेको ग्रहण अशुभ हुने हुनाले नहेर्न भनिन्छ।

(स्पष्टीकरणः केटाकेटीदेखि गाउँघरमा देखेको, सुनेको चलनका बारेमा आज बुझ्न मन लागेर इन्टरनेटमा उपलब्ध रहेका धर्मशास्त्रसम्बन्धी कुराहरू पढ्दा थाहा पाएका हाम्रा पौराणिक कथनहरू यहाँ पोस्ट गरेको छु। पक्कैपनि यहाँ धेरै राम्रा कुरा छुटेका वा नमिलेका हुन सक्छन्। धर्मशास्त्रका विज्ञहरूबाट टिप्पणी पाएमा आभारी हुनेछु।)

फोटो: राहुले सूर्यदेवलाई ग्रास गर्दै, श्रोत: इन्टरनेट

प्रभावकारी शिक्षण सिकाइका लागि सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको अधिकतम प्रयोगका सम्बन्धमा नेपालको वर्तमान अवस्था, चुनौती तथा सम्भावनाका बारेमा लेख्ने मेरो सानो प्रयास।
सूचना तथा सञ्चार प्रविधिः प्रभावकारी शिक्षण विधि - सेतोपाटी डट कम्

सूचना तथा सञ्चार प्रविधिः प्रभावकारी शिक्षण विधि

वेदप्रसाद काफ्ले

प्रकाशित मिति: बिहीबार, असार ४, २०७७  १५:५२

कोभिड-१९ को विश्वव्यापी महामारीका कारणले संसारभरिका १८६ देशमा स्कूल बन्द गरिएकाले करोडौं विद्यार्थीहरूको पठनपाठन प्रभावित भएको युनेस्कोको तथ्याङ्कले देखाएको छ। नेपालमा पनि चैत्र महिनाको पहिलो साताबाट देशभरिका सबै विद्यालय, कलेजहरू बन्द अवस्थामा रहँदा ८० लाखभन्दा बढी विद्यार्थीहरू घर बस्न बाध्य छन्।

यस्तो विषम् परिस्थितिमा सूचना सञ्चार प्रविधिका माध्यमबाट दूर शिक्षा प्रणालीको विस्तार गरेर विद्यार्थीहरूले घरबाट नै अध्ययन गर्न पाउने वातावरण श्रृजना गर्ने विषयमा अहिले सबैको ध्यानाकर्षण भएको छ। यस लेखमा दूर शिक्षाका माध्यमहरू तथा तिनलाई प्रभावकारी र परिणाममूखी बनाउनका लागि आवश्यक पूर्वाधारका साथै नीतिगत चुनौतीहरूका बारेमा परिचर्चा गरिनेछ।

दूर शिक्षाका प्रसारण माध्यमहरू

सूचना सञ्चार प्रविधिमार्फत प्रदान गरिने दूर शिक्षालाई मूलतः दुई समूहमा विभाजन गर्न सकिन्छ- एकोहोरो संवाद हुने (अर्थात् नन-इन्टरयाक्टिभ) र दोहोरो संवाद हुने (अर्थात् इन्टरयाक्टिभ)। रेडियो, टिभीका मार्फतबाट गरिने दूर शिक्षण प्रक्रियामा शिक्षकले मात्र एकोहोरो संवाद गर्ने गर्छन् भने टेलिफोन तथा इन्टरनेटको मार्फतबाट शिक्षक र विद्यार्थीबीच दोहोरो संवाद कायम गर्न सकिन्छ।

रेडियो र टिभीका माध्यमबाट शिक्षण सिकाइ गर्ने परम्परा निकै पुरानो हो। सन् १९७० को दशकमा रेडियो नेपालबाट शिक्षा मन्त्रालयले कक्षा चार र पाँचका लागि तयार पारेको सामाजिक शिक्षा र अंग्रेजी विषयका बारेमा दिउँसो १५ मिनेटको कार्यक्रम प्रसारण गरिन्थ्यो। गाउँघरतिरका स्कूलका कक्षा कोठामा शिक्षकले रेडियो बजाएर हामी विद्यार्थीहरूलाई सुनाउनु भएको क्षणहरु अझै पनि स्मरणमा ताजै छन्। यस्ता कार्यक्रमहरू भने नेपालको संस्थागत शिक्षण पद्धतिको मूलधारमा भने समावेश हुन सकेनन्।

दात्री निकायको सहयोगमा कहिले विद्यार्थी शिक्षणका लागि त कहिले शिक्षक तालिमका लागि अल्पकालीन पाइलट प्रोजेक्टका रूपमा मात्र सिमित रहेका छन्। साथै रेडियोमा बोलीमात्र सुनिने र पढाएका कुरा विद्यार्थीले हेरेर पढ्न नपाउने हुनाले रेडियोबाट बालबालिकाको आधारभूत शिक्षामा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने सम्भावना न्यून छ।

परिणाममूखी डिस्टान्स लर्निङका लागि विद्यार्थीहरूसँग उच्च क्षमताको कम्प्युटर हुनु आवश्यक छ। इन्टरनेटमा जोडिएको स्मार्टफोनमा पनि एप्लिकेशन राखेर इ-लर्निङमा प्रयोग गर्न सकिए पनि स्क्रिनको आकार सानो हुनाले यो त्यति प्रभावकारी हुँदैन।

टेलिभिजनको माध्यमबाट विद्यार्थीलाई पढाउने पद्धति पनि पुरानै हो। दूर शिक्षा प्रयोजनका लागि विदेशमा अलग्गै टेलिभिजन च्यानलको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। विदेशका खुला विश्वविद्यालयहरूले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई यिनै टेलिभिजन च्यानलमार्फत पठनपाठन गराउँछन्। शिक्षकले कालोपाटीमा पढाएका कुराहरू प्रोफेशनल क्यामेराम्यानले भिडियो खिचेर सम्पादन गरि तयार परिएको शैक्षिक सामग्रीलाई टेलिभिजनमा प्रसारण गरिन्छ। विद्यार्थीहरूले यस्ता टिभी कार्यक्रम हेर्दा आफू कक्षा कोठामा बसेर पढेको जस्तो अनुभव गर्न सक्छन्। तर नबुझेको कुरा तत्कालै शिक्षकलाई सोधेर प्रष्ट पार्ने मौका भने पाउँदैनन्।

नेपालमा दूर शिक्षाका लागि अलग्गै च्यानलको व्यवस्था गरेको पाइँदैन। नेपाल टेलिभिजनमार्फत नै बेलाबखतमा अतिरिक्त शैक्षिक कार्यक्रमहरू प्रसारण गरिदैं आएको छ।

इन्टरनेटमा जोडिएको कम्प्युटरको प्रयोग गरेर शिक्षक र विद्यार्थीबीच दोहोरो संवाद कायम गरी शिक्षण सिकाइ कार्यक्रम संचालन गर्न सकिन्छ। यसरी इन्टरनेटमार्फत गरिने दूर शिक्षण पद्धतिलाई इ-एजुकेशन, इ-लर्निङ वा इ-क्लास भनिन्छ। शिक्षकले पढाएको विषयवस्तु रियल टाइममा विद्यार्थीले हेर्न र सुन्न पाउने, नबुझेको कुरा तत्कालै सोधेर प्रष्ट पार्न सकिने, शिक्षकले पनि विद्यार्थीहरूबाट प्राप्त पृष्ठपोषणका आधारमा शिक्षण गतिमा सामञ्जस्य ल्याउन सकिने हुनाले इन्टरनेट दूर शिक्षा प्रणालीका लागि प्रभावकारी हुने कुरा सर्वविदित छ।

ई-लर्निङलाई सर्वसुलभ बनाउनका लागि आवश्यक पूर्वाधार तथा नीतिगत चुनौतीहरू निम्न अनुसार छन्ः

भौतिक पूर्वाधार

वर्तमान अवस्थामा हाम्रा भौतिक पूर्वाधार तथा प्राविधिक क्षमता इन्टरनेटको माध्यमबाट प्रभावकारी शिक्षण सिकाइ गर्न अपुग छन्। इ-लर्निङसँग सम्बन्धित पूर्वाधारलाई निम्न तीन स्थानमा राखेर वर्गीकरण गर्न सकिन्छ- शैक्षिक संस्था, दूरसंचार सेवा र विद्यार्थी। शैक्षिक संस्थाहरूमा डिजिटल शैक्षिक सामग्री उत्पादन र प्रसारण गर्नका लागि आवश्यक उपकरणहरू जस्तै उच्च क्षमताका कम्प्युटर, प्रोजेक्टर, स्क्रिन तथा ठूला एलसिडी मनिटर, भिडियो क्यामेरा, माइक्रोफोन र स्पिकर जडित मल्टिमिडिया कक्षा कोठा चाहिन्छन्।

२०१४ सम्ममा २२% माध्यामिक स्कूलहरूमा मात्र इन्टरनेट जडित कम्प्युटर सुविधा उपलब्ध थिए भने केही वर्ष यता धेरै स्कूलमा कम्प्युटर तथा प्रिन्टर व्यवस्था गर्ने अभियान द्रुतगतिमा अगाडि बढाइको छ। तैपनि शिक्षण प्रक्रियामा कम्प्युटर प्रयोग गर्ने अवसरबाट बन्चित विद्यालय, कलेजहरू हाम्रोमा अझै धेरैको संख्यामा छन्। नेपालको धेरै स्कूलमा यी अत्याधुनिक इलेक्ट्रोनिक उपकरण मात्र होइनन्, परापूर्वकालदेखि प्रयोगमा आएका कालोपाटी र लेख्ने खरीको अवस्था पनि राम्रो छैन।

लेख्न सजिलो, सफासँग मेट्न मिल्ने, एउटा विषयको ४०-५० मिनेट लामो कक्षामा शिक्षकले सुरुदेखि अन्तसम्म पढाएका मुख्य बुँदाहरू सबै अटाउन सक्ने ठूलो आकारको कालोपाटी हरेक कक्षा कोठामा हुनु आवश्यक हुन्छ। शिक्षकलाई लेख्न र विद्यार्थीलाई पढ्न सजिलो पार्नका लागि तल माथि सार्न सकिने दुई भाग भएको स्लाइडर कालोपाटी राख्नु पर्दछ। शिक्षकले कक्षा अवधिभरि पढाएका सबै कुराहरू एउटा पनि नमेटी कालोपाटीमा लगातार देखाउँदा विद्यार्थीलाई बुझ्न र याद गर्न सजिलो हुनेछ।

दूरसञ्चार सेवा प्रदायकले हरेक स्कूल तथा घरमा अत्यन्त भरपर्दो २ एमबिपिएसभन्दा धेरै डाटा स्पिडको ब्रोडब्याण्ड इन्टरनेट सेवा दिन सक्षम हुनुपर्छ। थ्रीजी, फोरजी वायरलेस नेटवर्कबाट ब्रोडब्याण्ड इन्टरनेट सेवा प्रदान गर्न सकिन्छ, तर सिमित रेडियो तरङ्ग ब्याण्डमा संचालन हुने हुनाले वायरलेस नेटवर्कबाट प्रत्येक उपभोक्ताले पाउने डाटा स्पीड उपभोक्ताको संख्या बढेसँगै घटेर जान्छ। साथै रेडियो तरङ्गको शक्ति प्रसारण दूरी तथा भूगोल संरचनाले प्रभावित हुने हुनाले डाटास्पीड थाहै नपाई अनुमान गरेकोभन्दा कम हुनसक्छ।

दूरसञ्चार प्राधिकरणको तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको घनत्व ७२ प्रतिशत पुगेको छ। तर अधिकांशले (७७% ले) वायरलेस मोबाइल इन्टरनेट प्रयोग गरेको देखिन्छ जुन इ-लर्निङलाई अपर्याप्त छ। त्यसैले स्थिर ब्याण्डविड्थको विश्वासिलो इन्टरनेट सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले अन्य देशहरूमा जस्तै हाम्रो देशमा पनि हरेक गाउँ तथा सहरमा अप्टिकल फाइबर व्यापकरुपमा विस्तार गरेर लैजान अति आवश्यक छ।

दक्ष जनशक्ति तथा डिजिटल शैक्षिक सामग्री

ई-लर्निङलाई प्रभावकारी तरिकाले लागू गर्नका लागि दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ। शैक्षिक सामग्री उत्पादन गर्न प्रयोग गरिने कम्प्युटर आदि उपकरणहरू राम्ररी चलाउन, तिनमा समस्या आएको खण्डमा मर्मतसम्भार गर्न, प्रकाश तथा कभरेज मिलाएर भिडियो खिच्न तथा सम्पादन गर्न, इन्टरनेटमा जोडिएको कम्प्युरमार्फत प्रसारण गर्नसक्ने ज्ञान र सीप हासिल गरेको जनशक्ति विकास गर्न अति आवश्यक पर्दछ। यसका लागि कम्प्युटर शिक्षक तथा प्राविधिकलाई थप तालिम दिएर यस प्रकारका जनशक्तिको पूर्ति गर्न सकिन्छ।

हरेक शैक्षिक संस्थाले प्रसारण गर्ने सबै खालका स्तरीय शैक्षिक सामग्री आफैले नै तयार गर्नुपर्ने काम निकै चुनौतीपूर्ण छ। साधनश्रोत तथा दक्ष जनशक्ति भएको एक शैक्षिक संस्थाले उत्पादन गरेको सामग्री अन्य शैक्षिक संस्थाले पनि प्रयोग गर्न पाउने सहज वातावरण श्रृजना गर्नुपर्दछ।

नीतिगत प्रावधान

सूचना सञ्चार प्रविधिको माध्यमबाट शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धि तथा पहुँच विस्तार सम्बन्धमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय नीति तथा योजनाहरूमा उल्लेख गरिएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले निर्धारण गरेको दिगो विकास लक्ष्यहरूमा शिक्षालाई उच्च प्राथमिकतामा राखिएको छ। गरिबी, भोक र स्वास्थ्य पश्चात्को लक्ष्य ४ मा समावेशी, समतामूलक गुणस्तरीय शिक्षाको सुनिश्चितताका बारेमा उल्लेख गरिएको छ। प्रभावकारी शिक्षण सिकाइ तथा शैक्षिक वातावरणको निर्माण र सुदृढीकरण सूचकका रुपमा इन्टरनेट, कम्प्युटरको प्रयोगलाई महत्वपूर्ण स्थान दिइएको छ।

नेपाल सरकारले केही वर्ष पहिलेदेखि कार्यान्वयन गर्दै आएको विद्यालय क्षेत्र विकास योजना (२०७४-२०८०) मा पनि सूचनासञ्चार प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ। देशको सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरणका लागि आवश्यक ज्ञान, सीप हासिल गरेका स्वावलम्बी, प्रतिस्पर्धी, प्रवर्द्धनात्मक र मूल्य उन्मुख नागरिकको विकास गर्ने उद्देश्यका साथ योजना ल्याइएको छ।

यस योजनामा शैक्षिक संस्थाहरूमा इन्टरनेट जडित कम्प्युटर ल्याबको स्थापना गर्ने, डिजिटल प्रविधिको प्रयोगबाट शैक्षिक सामग्री निर्माण गर्ने, विद्यालय व्यवस्थापन प्रणालीलाई परिष्कृत गर्दै शिक्षण सिकाइको प्रभावकारिता अभिवृद्धि गर्ने जस्ता कार्यहरू समावेश गरिएका छन्। तर डिस्टन्स लर्निङ प्रवर्धनका बारेमा भने प्रष्ट उल्लेख गरिएको छैन।

सूचना सञ्चार प्रविधिलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन जस्ता विभिन्न ८ क्षेत्रमा अत्याधिक प्रयोग गरेर ती क्षेत्रका विकास सम्भावनाहरू उजागर गर्ने उद्देश्यले तर्जुमा गरिएको डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क २०१८ मा भने डिस्टन्स लर्निङ तथा अनलाइन शिक्षण सिकाइलाई समाविष्ट गरिएको छ। डिस्टन्स लर्निङ र स्तरीय अनलाइन शैक्षिक सामग्रीहरू सबैको पहुँचमा पुर्याउन सक्दा दुर्गम र सुगम, सामुदायिक र निजी, साधनश्रोत सम्पन्न र विपन्न विद्यालयहरू बीच रहेको शिक्षाको गुणस्तर तथा शिक्षकको क्षमतामा देखिएका विद्यमान असमानतालाई न्यूनीकरण गरी समतामूलक शिक्षा प्रदान गर्न सकिने उल्लेख गरिएको छ।

विद्यार्थीलाई सरकारले ल्यापटप कम्प्युटर सस्तो दरको भाडामा उपलब्ध गराएर समाजका सबै वर्गका विद्यार्थीहरूलाई डिजिटल प्रविधिले प्रदान गरेको अवसरमा समेट्नु पर्ने भनि सिफारिस गरिएको छ। यसरी डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्कले शिक्षा क्षेत्रमा सुझाएका पहलहरू कार्यान्वयन गर्ने हो भने डिस्टन्स लर्निङलाई औपचारिक शिक्षाको मूलप्रवाहमा समायोजन गर्न सकिन्छ। तर ती पहलहरूको कार्यान्वयन गर्ने कार्यक्रमहरू आउन अझै बाँकी छन्।

अन्य चुनौतीहरू

डिस्टन्स लर्निङलाई परिणाममूखी, प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नका लागि थप चुनौतीहरू निम्नअनुसारका देखिन्छन्ः

१) निर्देशीकाको अभाव

इन्टरनेटका माध्यमबाट गरिने शिक्षण सिकाइ विधिका बारेमा एकीकृत निर्देशिका नहुनाले शैक्षिक संस्थाहरूलाई अप्ठ्यारो परेको छ। डिजिटल शैक्षिक सामग्री तयार पार्ने तरिका, इन्टरनेटको माध्यमबाट प्रसारण गर्ने तरिका तथा एप्लिकेसन, विद्यार्थीहरूलाई अनलाइन सिस्टममा जोड्ने तरिका, विद्यार्थी र शिक्षकबीच संवाद गर्ने प्रभावकारी तरिका, प्रसारण गरिने भिडियो, फोटो वा आवाजको गुणस्तर कायम राख्ने तरिका आदिका बारेमा प्रष्ट उल्लेख गरिएको निर्देशिका आवश्यक छ।

२) वर्गीय, भौगोलिक असमानता

डिस्टान्स लर्निङका लागि आवश्यक पर्ने उपकरण किन्ने आर्थिक क्षमता तथा चलाउने प्राविधिक ज्ञान र सीप सबै शैक्षिक संस्थाहरू र विद्यार्थीको समान हुँदैन। यस्तो विविधतालाई सम्बोधन गर्न समयमा नै सर्वोपयोगी नीति तर्जुमा गरेर डिजिटल विभाजन (अर्थात् डिजिटल डिभाइड) को कारणले शैक्षिक असमानता वा विभेद श्रृजना हुनबाट रोक्नुपर्छ। यसो गर्न सकिएन भने नेपालको संविधानद्वारा प्रत्याभूत गरिएको तथा संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्यमा तय गरिएको समावेशी, समतामूलक, गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न सकिँदैन।

३) महँगो इन्टरनेट

नागरिकको आर्थिक क्षमताका आधारमा हेर्ने हो भने नेपालको इन्टरनेट सेवा अन्य देशको तुलनामा अझै महँगो छ र गुणस्तर पनि भरपर्दो छैन। धेरै विद्यार्थीका अभिभावकलाई छोराछोरीको पढाइका लागि इन्टरनेट सेवामा जोडिने खर्च जुटाउन गाह्रो छ। दूरसञ्चार प्राधिकरणले व्यवस्थापन गर्ने ग्रामीण दूरसञ्चार विकास कोषको रकम खर्च गरेर नेपालका सबै जिल्ला सदरमुकामहरू अप्टिकल फाइबरमार्फत जोड्ने कार्यक्रमहरू छन् तर सिमित मात्रामा रहेका यी कार्यक्रमहरूले इन्टरनेट सेवाको मूल्य घटाउने तथा गुणस्तर बढाउने क्षमता राख्दैनन्।

त्यसका लागि कोषमा जम्मा भएको रकम सरकारी राजश्वमा दाखिला गर्नको साटो सार्वजनिक-निजी साझेदारी मोडेलमा देशभर मल्टिकोर अप्टिकल फाइबरको वृहत् बिस्तारका लागि खर्चिन सकिन्छ। ती फाइबर कोरहरू विभिन्न इन्टरनेट सेवा प्रदायक कम्पनीहरूलाई न्यूनतम मूल्यमा भाडामा दिएर ती कम्पनीहरू बीचमा स्वच्छ प्रतिस्पर्धा गराएर इन्टरनेट सेवाको गुणस्तर बढाउनका साथसाथै मूल्य घटाउन सकिन्छ। यसको लागि आवश्यक ऐन तथा नीतिका बारेमा सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण हुनु जरुरी छ।

४) सुरक्षा प्रावधान

अनलाइन माध्यमबाट शिक्षण सिकाइ गर्दा कम्प्युटर तथा अन्य उपकरणहरू इन्टरनेटमा जोडिएका हुन्छन्। इन्टरनेटमा जोडिएका उपकरणमा समयसाक्षेप सुरक्षाको प्रबन्ध नगर्ने हो भने ती उपकरणले भण्डारण गरेको सबै सूचना अनधिकृत रूपमा अरूको पहुँचमा पुग्ने तथा उपकरण बिग्रने अधिक सम्भावना हुन्छ। अनलाइन शिक्षणका लागि कन्फेरेन्सिङ्ग सफ्टवेयर एप्लिकेसनको निर्माण तथा छनौट गर्दा शिक्षक र विद्यार्थीका व्यक्तिगत विवरण गोप्य रहने, सफ्टवेयर भाइरस तथा स्पामरले सेवा प्रवाहलाई अवरुद्ध गर्न नसक्ने, नेटवर्कको क्षमताअनुसार भिडियोको रिजोल्युशन उपयुक्त स्तरमा आफै रुपान्तरण भई सेवाको गुणस्तर प्रत्याभूत गर्ने जस्ता गुणहरूका बारेमा विचार गर्नुपर्छ।

यी यस्ता गुणका आधारमा एप्लिकेसनको विस्तृत मूल्याङ्कन गरि स्तर निर्धारण तथा सिफारिस गर्नका लागि देशमा आधिकारिक निकायको पनि खाँचो छ।

(लेखक जापानको टोकियोस्थित नेशनल इन्स्टिच्युट अफ इन्फर्मेशन एण्ड कम्युनिकेशन टेक्नोलोजीका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता हुन्।)

छोरीको अनुभव

हाम्री कान्छी छोरीले नेपाल गएर बस्दा, पढ्दाको अनुभव संगालेर तयार पारेको लेख सेतोपाटीमा प्रकाशित भएछ। नेपाल र जापानको स्कूलमा पाएको फरक पनि लेखेको छ।
विदेश बस्ने मजस्ता केटाकेटीले कम्तिमा एक वर्ष नेपालमा पढ्नुस् https://www.setopati.com/keta-keti-kura/208211

-------------------------------

ऋचा काफ्ले

जेठ २३

प्रकाशित मिति: शुक्रबार, जेठ २३, २०७७  १३:१६

मेरो नाम ऋचा काफ्ले हो। म बाबा, मामु, दिदी र भाइसँग हाल टोकियोमा बस्छु। अहिले म यहाँको जुनियर हाइस्कुलको प्रथम वर्ष अर्थात् कक्षा ७ मा पढ्छु।

म जापानमा जन्मिएर हुर्किएकी हुँ। तर पनि धेरै पटक नेपाल गएकी छु। मलाई नेपाल जान, आफन्त भेट्न साह्रै मनपर्छ। सधैं छोटो समयका लागि जाने भएकाले नेपालसम्बन्धी त्यति धेरै थाहा पाएकी थिइनँ।

नेपाल र नेपाली रहनसहन, संस्कृति, परम्परा, भूगोल तथा आफन्तहरू सबै कुराका बारेमा राम्रो जानकारी प्राप्त होस् भन्ने उद्देश्यले बाबामामुले मलाई गत वर्ष नेपाल पठाउनुभयो। मामु र भाइसँग साउन महिनामा नेपाल गई म घर नजिकको स्कुलमा कक्षा ६ मा भर्ना भएँ। आठ महिनासम्म पढेँ र कक्षा ६ को अन्तिम परीक्षा सकेर अहिले जापान फर्केकी छु।

कोरोना भाइरसको प्रकोपले गर्दा अहिले हाम्रो स्कुल बन्द छ र म घरमा नै बसेर पढ्दैछु।

नेपालमा पढ्दा मैले धेरै कुरा सिक्ने मौका पाएकी छु। विदेशमा बस्ने मेरो उमेरका धेरै नेपाली साथीहरूलाई मैले गरेजस्तै नेपालमा गएर धेरै कुरा सिक्न मन लागेको होला। मेरो नेपालमा पढ्दाको अनुभव यहाँ लेखेकी छु।

जापानमा हुँदा बाबामामुले मलाई नेपाली पढ्न र लेख्न सिकाउन धेरै प्रयास गर्नुभयो। तर म सधैं आफ्नो स्कुलको पढाइमा मात्र व्यस्त हुने हुनाले नेपाली पढ्न सकेकी थिइनँ। अंग्रेजी भने स्कुलको समयपछि घर नजिकको ट्युसन सेन्टर (जसलाई जापानमा कुमोन भनिन्छ) मा गएर अलिअलि पढ्न जान्ने भएकी थिएँ। तर अंग्रेजी माध्यमबाट नै लेखपढ गर्न सक्ने भने भएकी थिइनँ।

त्यसैले, नेपालमा अंग्रेजी माध्यमबाट पढाइ हुने स्कुल भर्ना भएपछिका सुरूका दिनमा भाषाका कारणले मलाई निकै गाह्रो भएको थियो। भर्खरै क, ख बाट नेपाली पढ्न सुरू गरेकी हुनाले कक्षा ६ को नेपाली विषय त झनै गाह्रो लाग्थ्यो। पढाएका कुराहरू केही पनि बुझ्दिन थिएँ। तर स्कुलका सरम्याडमहरू, साथीहरू र परिवारको सहयोग र प्रोत्साहनले विस्तारै अंग्रेजी र नेपाली दुवै बुझ्न सक्ने हुँदै गएँ।

केही हप्तापछि नै आएको 'टर्म' परीक्षामा पनि सामेल भएँ। नतिजा जे जस्तो आए पनि मैले नेपाली, अंग्रेजीमा लेखेका प्रश्नहरू बुझेर केहीको उत्तर लेख्न सक्ने हुनु नै मेरा लागि ठूलो उपलब्धि थियो। बाबामामुलाई पनि मैले नेपाली पढ्न लेख्न सक्ने भएको हेर्ने ठूलो रहर थियो। थोरै समयमा नै मैले उहाँहरूको त्यो इच्छाई पूरा गर्न सकेँ।

स्कुल र गाउँघरका गरी नेपालमा मेरा धेरै नयाँ साथी बने। मन मिल्ने साथीहरू सँगै भएर बेलाबेला घुम्न जाने, एकअर्काकाे घरमा भेटघाट गर्ने, विभिन्न परिकार पकाएर खाने, आदि गरेर रमाइलो गर्न थाल्यौं। पिकनिक जाने, बजार घुम्न जाने र छुट्टीको समयमा भेला भएर खेल्ने पनि गर्यौं। मलाई नेपालका साथीहरूको स्वभाव, विद्यार्थी जीवन तथा मित्रताको भावनाका बारेमा सबै कुरा जान्ने सुवर्ण अवसर मिल्यो।

आठ महिना नेपाल बस्दा विभिन्न चाडपर्व आए। तिनका बारेमा पनि राम्ररी जान्ने मौका पाएँ। तीज, दसैं, तिहार, छठ, माघे सङ्क्रान्ति, सरस्वती पूजा, फागु पूर्णिमा जस्ता चाडपर्वहरू मनाउन पाएँ। हुन त हामी विदेशमा बसे पनि बाबामामुले हाम्रा नेपाली मौलिक संस्कृति तथा चाडपर्वहरूका बारेमा हामीलाई सधैँ सिकाइरहनु भएको थियो। त्यसैले, अलिअलि थाहा पाइरहेको भए पनि नेपालमा गएपछि प्रत्यक्षरूपमा सामेल हुन पाउँदा अझ प्रस्ट बुझ्ने अवसर पाएँ।

यसै अवधिमा मैले सत्यनारायण पूजा, स्वस्थानी पूजा, रूद्री, पास्नी, व्रतबन्ध, विवाह, पुराण तथा पितृ संस्कार प्रत्यक्ष हेर्न पाएँ। चाडपर्वमा भेला भएका सबै आफन्तहरू चिन्न थालेँ। पारिवारिक स्नेह तथा नेपाली समाजमा हुने पारस्परिक सहयोगका बारेमा राम्ररी बुझ्न पाएँ। यो मेरा लागि ठूलो उपलब्धि हो।

म जस्ता विदेशमा बसेका नेपालीका लागि सरस्वती पूजा विशेष महत्वको हुँदो रहेछ। स्कुल कम्पाउन्ड भित्रै सरस्वती देवीको मूर्ति स्थापना गरिँदो रहेछ। अनि सबै साथीहरू अत्यन्त खुसी भएर पूजा गर्दा रहेछन्। सिनियर दिदीहरूले हामीलाई निधारमा रातो टीका लगाई दिएर बुनियाँ र फलफूलका प्रसाद खानदिनु हुँदो रहेछ। साथीहरूसँग धेरै फोटा खिचेर रमाइलो गरेको त्यो दिन सम्झँदै आनन्द आउँछ।

नेपाल बसाइक्रममा वृहत् संयुक्त परिवारको माया कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा पनि अनुभव गर्न पाएँ। घर, मावल अनि थुप्रै आफन्तहरूका माझमा रहँदा धेरै रमाइलो हुँदो रहेछ। हामी विदेशमा रहँदा हाम्रा आफन्तहरूबाट टाढा हुनाले उहाँहरूको मायाबाट सधैँ बञ्चित हुनु परेको हुन्छ। तर मेरो यो पटकको नेपाल बसाइले मेरो चाहनालाई पूरा गरेको छ। सबै आफन्तसँग प्रत्यक्ष घुलमिल हुन पाएँ। अहिले जापान आएपछि पनि इन्टरनेट अनलाइनमार्फत सबै जनासँग नियमित सम्पर्कमा रहेर कुरा गर्न सक्ने भएकी छु।

अब म नेपाल र जापानका स्कुलको पढाइको भिन्नताका बारेमा केही चर्चा गर्छु। जापानमा एलिमेन्टरी स्कुल (कक्षा १ बाट कक्षा ६ सम्म), जुनियर हाइस्कुल (कक्षा ७ बाट कक्षा ९ सम्म) र हाइस्कुल (कक्षा १० बाट कक्षा १२ सम्म) भिन्नाभिन्नै ठाउँका स्कुलमा गएर पढ्नु पर्छ। तर नेपालमा भने कक्षा १ बाट कक्षा १२ सम्मै एकै स्कुलमा पढ्न पाइँदो रहेछ।

जापानमा प्राथमिक स्कुलका किताबका हरेक पेजमा विभिन्न खालका रंगीन चित्रहरू धेरै हुन्छन् र अक्षरहरू थोरै हुने गर्छन्। तर नेपालका किताबहरूमा चित्र थोरै र अक्षरहरू धेरै हुँदा रहेछन्। एकै पेजमा धेरै वाक्यहरू लेखेको हुनाले महत्वपूर्ण बुँदा के-के हुन् भनी पत्ता लगाउन मलाई गाह्रो परेको थियो।

जापानमा हामीले विज्ञानका प्रत्येक पाठमा सैद्धान्तिक ज्ञानसँग सम्बन्धित व्यवहारिक ज्ञान पनि हासिल गर्नु पर्छ। जस्तै कक्षा ४ को विज्ञानमा विद्युत के हो भन्ने बारेमा पढ्दा हामीले ब्याट्रीबाट चल्ने सानो खेलौना कारका विभिन्न भागहरू आफैंले जोडेर चलाउनु परेको थियो। तर नेपालको स्कुलमा कक्षा ६ मा पढ्दा पनि विज्ञान प्रयोगशालामा नियमित जानु परेन।

जापानमा शारीरिक व्यायाम, संगीत, प्रविधि तथा गृह विज्ञान जस्ता विषयहरू हरेक वर्ष पढ्नु पर्छ। यी सबै विषयको पढाइमा प्रयोगात्मक तरिकाले सिकाइन्छ। सबै विद्यार्थीहरू कुनै न कुनै क्लबमा संलग्न हुने गर्छन्। तर नेपालमा भने यी कुरामा फरक पाएँ।

जापानका कक्षा कोठामा हरेक विद्यार्थीका लागि छुट्टाछुट्टै डेस्क र कुर्सी हुन्छन्। विद्यार्थीहरूले आफ्नो डेस्क र कुर्सीलाई सजिलै सारेर समूह बनाएर बस्न सक्छन्। प्रायजसो सबै विषयको पढाइमा ४-५ जना विद्यार्थीहरूको स-साना समूह बनाइन्छ र छलफल गराइन्छ। यसरी छलफल गरेर आएको निचोडलाई सबै टिमले पालैपालो बताउने गर्छन्। साथीहरूसँग टिम बनाएर विभिन्न प्रकारका प्रोजेक्ट वर्क पनि गर्नुपर्छ। नेपालमा यस्तो सामूहिक छलफल त्यति हुँदो रहेनछ। त्यहाँ शिक्षकले प्रश्न सोधेका बेलामा उठेर जवाफ दिने मात्र रहेछ।

मैले नेपाल र जापानका स्कुलका परीक्षामा पनि फरक पाएँ। जापानका प्राथमिक स्कुलमा विद्यार्थीले परीक्षाका लागि भनेर तयार गर्नु पर्दैन। किताबका हरेक पाठ पढिसकेपछि नियमित कक्षामा नै सो पाठसम्बन्धी टेस्ट हुन्छ। ठीक, बेठीक छुट्याउने, खाली ठाउँ भर्ने वा १-२ वाक्यका साना उत्तर लेख्नु पर्ने खालका प्रश्नहरू मात्र हुन्छन्। रंगीन चित्र सहितका प्रश्नपत्रमा नै पेन्सिलले उत्तर लेख्नुपर्छ। तर नेपालमा त परीक्षाका लागि भनेर थप पढ्नु पर्दो रहेछ।

परीक्षाको रूटिन हुँदो रहेछ र परीक्षाकै लागि मात्र भनेर स्कुल जानु पर्दो रहेछ। एक दिनमा एक वा दुई विषयको परीक्षा हुँदो रहेछ। परीक्षामा लामा लामा उत्तर लेख्नु पर्ने प्रश्न पनि सोधिदो रहेछ। नेपालका स्कुलमा प्राथमिक तहका विद्यार्थीले पनि कुन विषयको परीक्षामा कति अंक पाएको भनेर मार्कसीट पाउँदा रहेछन्। जापानमा चाहिँ कुन विषयमा कति अंक ल्याएको भन्ने मार्कसीट हुँदैन। प्रत्येक विषयमा जान्नु पर्ने विभिन्न पक्षका बारेमा पूर्ण जानेको, जानेको अथवा अझै मेहनत गर्नुपर्ने भनेर चिन्ह लगाइएको हुन्छ। साथै परीक्षामा प्रथम, द्वितीय वा कुन स्थान हासिल गरेको भनेर उल्लेख पनि गरिँदैन।

सारांशमा भन्नु पर्दा जापानका स्कुलमा भाषा, गणित, विज्ञान, संगीत तथा प्रविधिका विषयको पढाइ र सिकाइको व्यवहारिक पक्षलाई जोड दिएको छ। नेपालमा अंग्रेजी र गणितका सैद्धान्तिक ज्ञानलाई बढी प्राथमिकता दिएको जस्तो लाग्छ। जे जस्तो भए पनि हामी विदेशमा बसेका नेपालीहरूका लागि नेपाली भाषा, समाज, इतिहास, भूगोल, संस्कृति आदिको ज्ञान अति आवश्यक हुन्छ। मैले आठ महिना मात्र भए पनि नेपालको स्कुलमा पढेर धेरै नयाँ साथी बनाएको छु। मलाई पृथ्वीनारायण शाहको इतिहासका बारेमा, कोसी, गण्डकी र कर्णाली नदीका बारेमा तथा हिमाल, पहाड र तराईका बारेमा पनि थाहा भएको छ।

नेपालका धेरै रमाइला चाडपर्वका बारेमा राम्ररी थाहा पाएँ। त्यसैले म जस्तै उमेरका वा मभन्दा कम उमेरका विदेशमा बस्ने नेपाली भाइबहिनीहरूलाई पनि नेपाल गएर कम्तीमा एक वर्ष पढ्न सुझाव दिन चाहन्छु।

(ऋचा काफ्ले इनरूवा, सुनसरी। हाल – टोकियो, जापान)

नाेटः मैले यो लेखका धरै भागहरू नेपालीमा र कतैकतै जापानी र अंग्रेजीमा पनि लेखेको हुँ। बाबामामुले यसको भाषा सुधारमा सहयोग गर्नु भएको छ।